Szybkozmienny system pracy – dlaczego rotacja „zgodnie ze wskazówkami zegara” jest najzdrowsza?

Okazuje się, że nie tylko sama praca zmianowa ma znaczenie, ale również kierunek i tempo rotacji. W jaki sposób szybkozmienny system pracy oddziałuje na Twoje samopoczucie i sen? W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego kierunek rotacji jest istotny, a także, jak odpowiednio zaplanowany grafik może wyraźnie poprawić funkcjonowanie organizmu.

Najważniejsze informacje

1. Rotacja „zgodnie ze wskazówkami zegara” lepiej współgra z naturalnym rytmem dobowym człowieka.
2. Tylko niewielki odsetek osób dobrze adaptuje się do stałej pracy nocnej.
3. Odpowiednie warunki pracy i regeneracja mogą ograniczać negatywne skutki pracy zmianowej.

Jak często zmieniają się godziny pracy w systemie zmianowym?

• Szybka rotacja – obejmuje pracę na różnych zmianach w ciągu tego samego tygodnia. Przykładowo: zmiana dzienna przez dwa dni, zmiana wieczorna przez kolejne dwa dni, zmiana nocna przez jeden dzień, a następnie dwa dni wolne.
• Wolna rotacja – każda zmiana trwa dłużej, zwykle około dwóch tygodni lub więcej. Przykładowo: dwa tygodnie pracy na zmianie dziennej, potem dwa tygodnie na zmianie popołudniowej.
• Rotacja tygodniowa – obejmuje pracę na nocnej zmianie przez tydzień, a później przez tydzień na zmianie dziennej.

Dlaczego kierunek rotacji ma znaczenie i jak wpływa na zdrowie?

Tylko niewielka część pracowników (około 3%) dobrze przystosowuje się do pracy nocnej, a większość osób nie osiąga pełnej adaptacji, nawet jeśli pracuje wyłącznie w nocy. Wbrew pozorom nie oznacza to jednak, że stały tryb nocnej pracy jest lepszy niż praca zmianowa. Najlepiej sprawdza się szybka rotacja zmian, szczególnie taka, która przesuwa się „do przodu”, czyli zgodnie z naturalnym rytmem organizmu.

W takim układzie organizm łatwiej się przystosowuje, w przeciwieństwie do przechodzenia z późniejszych godzin pracy na wcześniejsze. Rotacja zgodnie ze wskazówkami zegara jest lepsza dla samopoczucia:

• poprawia regenerację;
• ułatwia zasypianie;
• może podnieść efektywność pracy.

Kierunki rotacji zmian a sen

Przeprowadzono badanie, w którym sprawdzono, jak różne systemy rotacji zmian wpływają na rytm snu i czuwanie pracowników. Porównano dwa modele: rotację zgodną z ruchem wskazówek zegara oraz przeciwną do niego.

W eksperymencie wzięło udział 22 pracowników pracujących w systemie „przeciwnym do ruchu zegara” oraz 11 osób pracujących w systemie „zgodnym z ruchem zegara”. Każdą osobę obserwowano przez pełny cykl rotacyjny trwający 20 dni. Jakość i rytm snu monitorowano za pomocą urządzeń noszonych na nadgarstku, które rejestrowały aktywność w jednominutowych odstępach.

Wyniki pokazały, że rotacja zgodna z ruchem wskazówek zegara sprzyjała wcześniejszemu zasypianiu podczas pracy na nocne zmiany, a także lepszemu dopasowaniu rytmu snu do harmonogramu pracy. Oznacza to, że w takim przypadku można łatwiej przystosować się do zmian czasu pracy, jak również ustabilizować cykl snu i czuwania.

Jak praca zmianowa wpływa na zdrowie?

Praca zmianowa może skutkować:

• stresem;
• zmęczeniem;
• obniżonym nastrojem;
• problemami fizjologicznymi;
• niezdrowymi nawykami (np. brakiem aktywności fizycznej).

Osoby pracujące w systemie zmianowym są bardziej narażone na choroby układu krążenia, problemy trawienne, zaburzenia psychiczne, nowotwory, cukrzycę i dodatkowe trudności w przypadku chorób przewlekłych. Może to także wpływać na życie rodzinne i społeczne.

Praca zmianowa zwiększa ryzyko błędów i wypadków. Największe zmęczenie i najwięcej błędów pojawia się nad ranem tzn. między 4:00 a 7:00 po przepracowanej zmianie nocnej. W godzinach nocnych ryzyko jest wyższe o 28%, a w godzinach wieczornych – o 15% w porównaniu do pracy dziennej.

Jak wesprzeć pracowników zmianowych w ograniczeniu zmęczenia?

Można stosować również inne sposoby na redukowanie zmęczenia. Dotyczą one:

• promowania aktywności fizycznej;
• uruchomienia programów wspierających dobrostan pracowników;
• zapewnienia odpowiednich warunków np. optymalnej temperatury;
• regulowania czasu pracy.

W przystosowaniu do pracy zmianowej pomocne może być stosowanie melatoniny. W połączeniu z kontrolą ekspozycji na światło, pomaga regulować zegar biologiczny i ułatwia przestawienie rytmu dobowego. Działa również jako sygnał dla mózgu, że nadszedł czas odpoczynku – dlatego właśnie melatonina może ułatwiać zasypianie w godzinach innych niż naturalne dla organizmu. Przed rozpoczęciem stosowania warto skonsultować się z lekarzem.