- jest neurohormonem produkowanym głównie w szyszynce
- cechuje ją charakterystyczny rytm dobowy syntezy i wydzielania
- odgrywa ważną rolę w regulacji biologicznego rytmu okołodobowego
- rytm dobowy syntezy melatoniny ulega stopniowemu spłaszczeniu wraz z wiekiem, zwłaszcza po 55 roku życia
- niski poziom melatoniny może być przyczyną bezsenności u osób po 55 r.ż.
Melatonina jest występującym naturalnie w organizmie człowieka neurohormonem, produkowanym w ośrodkowym układzie nerwowym przez szyszynkę.
Niezależnie od tego, jaki tryb życia prowadzi dany gatunek: nocny, dzienny czy mieszany, szyszynkowa melatonina jest produkowana w rytmie okołodobowym, z wysokimi poziomami w nocy (w ciemności) i niskimi w dzień, stąd nazwa „hormon ciemności”1.
Podstawowym regulatorem wydzielania melatoniny jest cykl światło-ciemność. Informacja o warunkach oświetlenia dociera do szyszynki wieloneuronalną drogą nerwową, która rozpoczyna się w siatkówce, a ostatni jej element stanowią włókna zazwojowe zwojów szyjnych górnych. Szczególne znaczenie przypisuje się jądrom nadskrzyżowaniowym, gdyż w nich powstaje bodziec będący sygnałem rozpoczynającym nocny wzrost syntezy melatoniny. Pod wpływem tego bodźca z zakończeń nerwowych zwojów szyjnych górnych uwalnia się noradrenalina, która działając na receptory β-adrenergiczne, a częściowo także α-adrenergiczne, powoduje aktywację układu cyklaza adenylowa – cykliczny AMP, co zwiększa aktywność N-acetylotransferazy serotoniny i w następstwie prowadzi do zwiększonego wytwarzania melatoniny2.
Hormon ten odgrywa ważną rolę w regulacji biologicznego rytmu okołodobowego. Melatonina reguluje godziny snu i czuwania w ciągu doby. Endogenną melatoninę cechuje charakterystyczny rytm dobowy syntezy i wydzielania. W ciągu dnia stężenia tego hormonu są niskie, najwyższe zaś w nocy.
U człowieka, w standardowych warunkach oświetlenia, początek wydzielania melatoniny zwykle następuje ok. godziny 21.00–22.00, najwyższe stężenie w osoczu (u dorosłego 60–70 pg/ml) hormon ten osiąga między 2.00 a 4.00, a wydzielanie ulega zahamowaniu ok. 7.00–9.001.
Oprócz dobowego profilu wydzielania melatoniny, występuje także rytm sezonowy, wynikający ze zmian długości oświetlenia w różnych porach roku.
Ze wszystkich znanych rytmów biologicznych, rytm melatoniny jest w najmniejszym stopniu modyfikowany przez takie czynniki jak np. aktywność fizyczna, sen, pory posiłków czy stres. Może on jednak być zaburzony przez warunki świetlne otoczenia, a także przez toczący się w organizmie proces zapalny i, w mniejszym stopniu, przez pozycję ciała. W sytuacji bardzo niskich osoczowych poziomów melatoniny amplituda rytmu temperatury jest zmniejszona, a jakość snu ulega pogorszeniu. W normalnych warunkach sen rozpoczyna się zwykle 1–2 godziny po rozpoczęciu nocnego wydzielania melatoniny i kończy 1–2 godziny przed jego końcem. Istnieją także dowody, że u człowieka melatonina wpływa na okołodobowe aspekty działania układu krążenia, utrzymania homeostazy glukozy i funkcji układu odpornościowego1.
Rytm dobowy syntezy melatoniny ulega stopniowemu spłaszczeniu wraz z wiekiem, zwłaszcza po 55 roku życia1.
Rytm dobowy melatoniny w różnym wieku (pas ciemny – okres ciemności)2.
Zbyt niski poziom melatoniny u pacjentów po 55 r.ż. może być przyczyną bezsenności z zaburzeniami zasypiania i/lub złej jakości snu, objawiającej się częstym wybudzaniem, płytkim snem
1 – Standardy leczenia zaburzeń rytmu okołodobowego snu i czuwania opracowane przez Polskie Towarzystwo Badań nad Snem i Sekcję Psychiatrii Biologicznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Część I. Fizjologia, metody oceny i oddziaływania terapeutyczne; Psychiatr. Pol. ONLINE FIRST Nr 61 1–22.
2 – Znaczenie kliniczne melatoniny, Michał Karasek, Borgis – Postępy Nauk Medycznych 10/2007, s. 395-398.
Najczęściej zadawane pytania o melatoninę
Czym jest melatonina i dlaczego nazywa się ją „hormonem ciemności”?
Melatonina to neurohormon produkowany przez szyszynkę w mózgu. Wydzielana jest głównie w nocy, w ciemności – stąd jej potoczna nazwa. Reguluje biologiczny rytm snu i czuwania, sygnalizując organizmowi, że nadeszła pora na sen.
O której godzinie melatonina zaczyna się wydzielać i kiedy osiąga szczyt?
W standardowych warunkach oświetlenia wydzielanie melatoniny rozpoczyna się około godziny 21:00–22:00. Najwyższe stężenie w osoczu hormon osiąga między 2:00 a 4:00 w nocy, a jego wydzielanie zanika około 7:00–9:00 rano.
Jak wiek wpływa na poziom melatoniny i jakość snu?
Rytm dobowy syntezy melatoniny stopniowo się spłaszcza wraz z wiekiem, zwłaszcza po 55. roku życia. Zbyt niski poziom melatoniny u seniorów może być przyczyną bezsenności, trudności z zasypianiem oraz płytkiego, często przerwanego snu.
Co zaburza naturalne wydzielanie melatoniny?
Głównym regulatorem melatoniny jest cykl światło-ciemność. Ekspozycja na sztuczne światło – szczególnie niebieskie światło ekranów – wieczorem hamuje jej produkcję. Zaburzać ją mogą też toczące się w organizmie stany zapalne.
